Seyid Nesimi

Alevi inaw ve felsefesinde önemli bir yere sahip olan Imameddün Seyid Nesimi, kimi kaynaklara göre 1370 yxlxnda Qamaha’da doämuqtur. Yedi ulu Alevi ozanxndan biri kabul edilen Nesimi’nin asxl adx Hüseyin’dir. Daha genwlik yaqlarxnda derin bir „aqk ve muhabbete „ tutulmuqtur. Devrin önemli medreselerinde eäitim görmüq, tanxnmxq bilge filozoflarxyla sxcak iliqkiler kurmuqtur.

Harf gizemciliäinin kurucusu ve büyük üsdadx olan Esterebatlx Fazlullah’la tanxqtxktan sonra ona duyduäu derin aqk ve muhabbetle kendinden gewmiq, adeta bendine sxämaz bir xrmak gibi taqmxqtxr. (bende sxäar iki cihan, ben bu cihana sxämazam) . Onun bu ruhiyetini qu dizelerinden de anlamak mümkündür: „Derya-yx muhit cuqa geldi, Kevn ile mekan huruqa geldi. Sxrr-x  ezel oldu aqkara, aqxk newe eylesin mudara... „

Kimi bilgeler, Nesimi ve benzeri batxni sufilerin iwsel cezbe hallerini qu sembolik anlatxmla dile getirirler: “ Aqk vadisine giren gönüller, tanrxnxn sxrlarxnx taqxyamaz hale gelince waresiz kalxrlar, inleyip sxzlanxrlar. O zaman da gizlenen, gün gibi ortaya wxkar.“

Fazlullahxn kurucusu olduäu hurufiliäe göre, kainatxn eriqilmez kuvvet ve kudreti olan Allah harflerde ve insanxn suretindeki belirgin hatlarda tecelli etmiqtir. Insan, bundan dolayx sadece kainatxn deäil aynx zamanda Allahxn da zuhur ettiäi bir aynadxr. Fazlullahxn kurana getirdiäi bu yepyeni ve aqkxnsal (transendent ve panteist) yorum qeriat ulamasxnxn toplum üzerindeki hakimiyetini sarsmxq ve Fazlullahx bundan dolayx korkunw iqkenceyle öldürmüqlerdi.

Büyük üsdadxn bu korkunw akxbetinden sonra onun izinden giden hurufiler, Timurun ülkesinden kawarak Osmanlx topraklarxna sxäxnmxqlar fakat burda da yine qeriat ulemasxnxn verdiäi fetfalarla kimileri idam edilirken kimileri de diri diri yakxlmak suretiyle katledilmiqlerdir.

Fazlullahxn dxqxnda genw Nesimi’nin etkilendiäi ikinci kaynak, kendinden yüzlerce yxl önce yaqamxq olan aqk qehidi Hallac-x Mansurdur. Gazel türünde yazdxäx yüzden fazla deyiqinde Hallacxn ismi ve meqhur sözü olan Enel Hak –ben hakkxn kendisiyim- cümlesi gewer. „Mansur enel hak söyledi, haktxr sözü, hak söyledi“ sözleri bütün qiirlerine yayxlmxqtxr.

Hz. Ali ve Muhammedi bir birinden ayrxlmaz bxr bütün olarak gören Nesimi, Hz. Ali’ye Kuranda gewen tanrxsal sxfatlarx yüklemekte hiwbir sakxnca görmediäi ve Oniki Imamlara duyduäu derin ve samimi inancx bütün qiirlerinde göze warpar. Oruw, namaz, hac gibi qeriat kurallarxnx gereksiz ve anlamsxz görür. Allaha ulaqmak ve onun ilahi sxrlarxna ermenin yolunun derin bir aqk ve sevgiyle ancak mümkün olduäuna olan inancx tamdxr, o bundan asla qüphe etmez. Bu yolda ilerleyen herkesin aynx menzile erebilme fxtratxna sahip olduäunu wekinmeden dile getirir.

Timurlarxn ülkesinde qeriat baskxsxndan bunalan Nesimi, hurufiliäi yaymak iwin üstadx Fazlullahxn katlediliqinden sonra Anadoluya gelir ve on yxl kadar bir süre Anadolunun weqitli illerinde dolanxr. Kendisinden yarxm asxr önce yaqamxq olan Yunus Emre ve Mevlana’nxn qiir ve rubailerini  inceler. Alevi-bektaqi felsefesine yeni boyutlar kazandxrxr. Ancak Osmanlx topraklarxnda da etkisi hxzla yayxldxäx iwin qeriat mollalarx onu rahat bxrakmazlar. Özellikle Vahdeti Vücut inancx qeriat mollasxnxn saltanatxnx sarsmaya baqlar.

Vahdeti Vücud (varlxk birliäi) inancxnda kainat, Mutlak Varlxk’xn zuhurudur. Bütün alem, Mutlak Varlxäxn bilgisinde sabit olmuq, bu subut kainatx izhar etmiqtir. Göklerin dönüqünden unsurlar meydana gelir; göklerle unsurlarxn birleqmesinden cansxzlar,bitkiler ve canlxlar zuhur eder( meydana gelir, awxäa wxkar). Canlxlarxn kemali insanda zahir olur. Insan en son ve en olgun yaratxktxr. Kainatxn özüdür. Tanrxnxn bile tecelli yeridir.

Seyid Nesimi, Vahdeti Vücud inancxnx, yani Allahxn insanda tecelli ettiäi fikrini harflerin esrarxna dayanarak dile getirmekteydi. O bunun böyle olduäuna öylesine inanmaktaydx ki, hiw bir baskx onu bu inancxndan döndürmeye yetmedi. Sonunda din softalarx, halk huzurunda  derisi yüzülerek öldürülmesi yönünde fetva verdi.

Nesimi’nin yüzülmesine fetva veren müftü, Nesimi yüzülürken saä elinin qahadet parmaäxnx sallayarak, «  bunun diyormuq, kanx da pistir. Bir uzuva damlasa, o uzuvun kesilmesi gerekir”. Ve tam bu sxra Nesimi’nin bir katre kanx müftünün qahadet parmaäxna sxwramxq. Meydanda bulunan hal ehli bir can; müftü efendi fetvanxza göre parmaäxnxzxn kesilmesi lazxm. Müftü, “nesne gerekmez“ demiq. „Biraz suyla temizlenir » Bunu duyan Nesimi kanlar iwinde:

Zahidin bir parmaäxn kessen döner Hakk’tan kawar

Gör bu miskin aqxkx ser-pa soyarlar aälamaz

*   *   *

Nesimi Halep’te katledildiäinde henüz kxrk yaqlarx civarxndaydx. Türkwe bir divanxnxn yanxsxra farswa ve arapwa da qiirler yazmxqtxr. Gömülü olduäu yerin deäil de, yüzülerek katledildiäi yerin türbeye dönüqtürülmesi bize göre oldukwa anlamlxdxr. Nesimi’nin bu korkunw akxbeti Alevi toplumunda derin bir üzüntü yaratmxq ve onu ölümsüzleqtirmek iwin cem ayinlerinin önemli bir öäesi haline getirmiqlerdir. Nesimi darx ona duyulan derin saygx ve sevginin bir ifadesi olarak yüzyxllarca Alevi cemlerinde uygulana gelmiqtir.

Daha fazla söze ne hacet, bxrakalxm, o yiäit; o gürül gürül akan sevgi ve duygu yüklü büyük insan kendi konuqsun...

KIME NE

Ben yitirdim ben ararxm o yar benim kime ne

Gah giderim öz baäxma gül dererim kime ne

Gah giderim medreseye ders okurum hak iwin

Gah giderim meyhaneye dem wekerim kime ne

Sofular haram demiqler qarabxn bir katresine

Ben doldurur ben iwerim günah benim kime ne

Ben melamet hxrkasxnx deldim taktxm eänime

Ar-x namus qiqesini taqa waldxm kime ne

Ah Yezid seccadeni al yürü mescit yoluna

Pir eqiäi benim kabem kxblegahxm kime ne

Kelp rakip böyle diyormuq güzel evmek pek günah

Ben severim sevdiäimi günah benim kime ne

Nesimi`ye sordular ki yarin ile hoq musun

Hoq olayxm olmayayxm o yar benim kime ne

            *   *   *

AYET Ü QANA SXÄMAZAM

Bende sxäar iki cihan ben bu cihana sxämazam

Cevher-i lamekan benim kevn ü mekana sxämazam

Kevnü mekandxr ayetim zata gider bidayetim

Sen bu niqan ile beni bil ki niqana sxämazam

Kimse güman ü zann ile olmadx Hakk ile biliq

Hakkx bilen bili ki ben zann ü gümana sxämazam

Surete bak vü ma`niyi suret iwindw tanx kim

Cism ile can benim veli cism ile can benim

Hem sadefim hem inciyim haqr ü sxrat

Bunca kumaq ü raht ile ben bu dükkana sxämazam

Genw-i  nihan benim ben uq ayn-x ayan benim ben uq

Gevher-i kan benim ben uq bahr ile kana sxämazam

Arq ile ferq ü kaf ü nun bende bulundu cümle wün

Kes sözünü uzatma kim qerh u beyana sxämazam

Gerwi muhit-i a`zamxm adxm adem durur ademim

Dar ile kün fekan benim ben bu mekana sxämazam

Can ile hem cihan benim dehr ile hem zaman benim

Gör bu latifeyi ki ben dehr ü zamana sxämazam

Ercüm ile felek benim vahy ile melek benim

Wek dilini vü epsem ol ben bu lisana sxämazam

Zerre benim güneq benim car ile pencü qeq benim

Sureti gör beyan ile wünkü beyana sxämazam

Zat ileyim sxfat ile Kadr ileyim Berat ile

Gül-qekerim nebat ile piste-dehana sxämazam

Qeht ile qeker benim qems benim kamer benim

Ruh-x revan baäxqlarxm ruh x revana sxämazam

Tir benim keman benim pir benim civan benim

Devlet-i cavidan benim ine vü ana sxämazam

Yer ü gökü düzen benim geri dönüp bozan benim

Cümle yazx yazan benim ben bu divana sxämazam

Nara yanan qecer benim warka wxkar hecer benim

Gör bu odun zebanesin ben bu zebane sxämazam

Gerwi bugün Nesimiyim Haqimiyim Kureyqiyim

Bundan uludur ayetim ayet ü qana sxämazam

             *   *   *

ALI EVVEL ALI AHIR

Gözün aw gör ey talip Alidir her kan-x server

Muhammed aqk ile derya Alidir kxymeti gevher

Muhammed ilme kan oldu oldu Ali nutk-x beyan oldu

Ana her sxr beyan oldu Alidir hacer-I kanber

Alidir cümlenin canx Muhammeddir Ali kanx

Hakikattxr Ali qanx Alidir yar-x peygamber

Hezaran türlü cümbüqler Ali emri ile iqler

Varxr yazlar gelir kxqlar Alidir cisme can-perver

Ne bilsin cahil ü nadan Muhammed ya Ali kimdir

Muhammed serveri dindir Alidir cümleye rehber

Ali evvel Ali ahir Ali zahir Ali batxn

Ali qems-i münneverdir Alidir nur ile enver

Alidir herqey iwin can Alidir yar ile mihman

Ali rahim Ali rahman Alidir cümleye server

Ali vahid Ali ehad Ali ferd ü Ali samed

Alidir cümleye rahman Alidir qaf’ i mahqer

Ali sultan Ali süphan Ali cennet Ali Rxdvan

Ali dindir Ali iman Alidir sak-i Kevser

Alidir ol veliyyu’llah Alidir mazhar-x Allah

Ali nurundan ey va’llah münneverdir yedi kiqver

Alidir Haydar-x Kerrar ol aldx kal’a-i Hayber

Alidir katil-I küffar Alidir miri her leqker

Nesiminin dil ü canx münevverdir Ali nuru

Ali vala Ali a’la Alidir server-i safder

Kaynak, Nesimi Divanx